Słowo wprowadzające
Co skąd wiadomo
Jej historia jest dobrze udokumentowana: majątek i rodzina fundatorów opisane są według akt Litewskiego Państwowego Archiwum Historycznego, budynek wpisano do Rejestru Dóbr Kultury Litwy, a ostatnie dziesięciolecia pamiętają sami parafianie. Ta strona łączy te wiadomości w jedną opowieść i w każdym rozdziale wskazuje, skąd są znane. Szczegółowa historia rodziny właścicieli znajduje się w osobnym opracowaniu N. J. Iwanowej.
Fakty udokumentowane są tu oddzielone od refleksji parafialnej: tam, gdzie źródła milczą, mówimy o tym wprost i nie przypisujemy postaciom historycznym motywów, których nie pozostawiły w dokumentach.
Ze szkicu parafialnego
Z ruin, z całkowitego zapomnienia i rozpadu cerkiew narodziła się na nowo – tak jak na świat przyszedł Zbawiciel, niosąc światło i nadzieję
Cerkiew przy starym majątku
Na północ od Wilna, w Bukiszkach – miejscowości gminy Awiżenie w rejonie wileńskim – stoi niewielka murowana cerkiew z pięcioma kopułami. To cerkiew Narodzenia Chrystusa. Zbudowano ją w drugiej połowie XIX wieku jako domową cerkiew generalskiego majątku; przetrwała wojnę i pół wieku zaniedbania, a znów czynna stała się dopiero w 2011 roku.
Źródła tego rozdziału: Rejestr Dóbr Kultury, Samorząd Rejonu Wileńskiego, opracowanie N. J. Iwanowej.
01 / Początki
Bożerianowowie i majątek Bukiszki
W 1866 roku Praskowia Nikołajewna Bożerianowa, ziemianka z powiatu toropieckiego guberni pskowskiej, kupiła majątek Bukiszki w powiecie trockim – 222 dziesięciny ziemi. Akt kupna zachował się w archiwum; majątek należał do żony, a w jednym z dokumentów jej mąż wprost nazywa go „majątkiem żony”. Tak podaje opracowanie N. J. Iwanowej; data ta jest rokiem zakupu majątku, a nie budowy cerkwi.
Mąż Praskowii Nikołajewny, Aleksander Michajłowicz Bożerianow (1825–1905), był zawodowym wojskowym: służył w lejbgwardyjskim pułku siemionowskim, dowodził batalionem strzelców, brał udział w tłumieniu powstania 1863 roku, potem dowodził pułkiem piechoty, w 1874 roku awansował na generała majora, uczestniczył w wojnie rosyjsko-tureckiej 1877–1878 i został ranny pod Plewną. Po przejściu w stan spoczynku osiadł w Bukiszkach i mieszkał tu do końca życia. W 1871 roku prawa rodziny do dziedzicznego szlachectwa potwierdził Senat, a Bukiszki uznano za majątek rodowy.
Dwór zajmował ponad pięć dziesięcin. W środku stał dwupiętrowy dom z kamiennym parterem i głębokimi piwnicami, wodę doprowadzano do niego rurami z jeziora; wokół – park w stylu angielskim, dwa jeziora połączone kanałami, kuźnia, łaźnia, wozownia, dom służby. Ziemię uprawiali chłopi z sąsiednich wsi; w gospodarstwie siano żyto, pszenicę, jęczmień, owies, grykę, len. Kuźnia i część zabudowań gospodarczych zachowały się do dziś. Rodzinę, gospodarstwo i losy dzieci Bożerianowów opracowanie Iwanowej opisuje szczegółowo – z sygnaturami akt archiwalnych.
Czytaj opracowanie N. J. Iwanowej (po rosyjsku)
Źródła tego rozdziału: opracowanie N. J. Iwanowej.
02 / Cerkiew Opieki Matki Bożej
Cerkiew Opieki Matki Bożej: domowa świątynia i grobowiec rodzinny
Cerkiew w majątku zbudowano z inicjatywy generała w drugiej połowie XIX wieku – tak datują ją Rejestr Dóbr Kultury, informacja samorządu i opracowanie Iwanowej. Dokładniejszego roku nie podaje żadne z dostępnych źródeł, dlatego i my go nie podajemy. Cerkiew poświęcono ku czci Opieki Przenajświętszej Bogurodzicy (Pokrow); według danych archiwalnych majątek zaczęto potem nawet nazywać Pokrowskoje.
Była to cerkiew domowa – świątynia przy dworze, przeznaczona przede wszystkim dla rodziny właścicieli – a zarazem grobowiec rodzinny. Generał, zmarły w 1905 roku, został pochowany pod ołtarzem; tu później spoczęli także Praskowia Nikołajewna i synowie. Według podania spisanego od miejscowych mieszkańców cerkiew nie stała pusta nawet w katolickim otoczeniu: generał obdarowywał przychodzących na nabożeństwa.
Starszy syn, Aleksander Aleksandrowicz, odziedziczył majątek, mieszkał w Wilnie, był starostą cerkwi św. Konstantyna i Michała i ofiarowywał dary cerkwiom kraju. Córka Maria wyszła za mąż i wyjechała do guberni twerskiej; w 1931 roku aresztowano ją w sprawie organizacji cerkiewnej i ograniczono jej prawo wyboru miejsca zamieszkania. Według opowieści starszych mieszkańców po drugiej wojnie światowej pewna kobieta prosiła władze o przekazanie cerkwi Pokrowskiej Cerkwi prawosławnej i otrzymała odmowę – Iwanowa ostrożnie przypuszcza, że mogła to być Maria Aleksandrowna.
Jaki jest ten budynek
Rejestr Dóbr Kultury opisuje cerkiew tak: na planie prostokąta, z przedsionkiem od północnego zachodu i apsydą od południowego wschodu, z kopułą centralną i czterema bocznymi o ośmiobocznych hełmach; cokół z ciosanych bloków kamiennych, ściany ceglane, okna prostokątne, okrągłe, łukowe i odcinkowe, fasady z niszami. Styl określono jako historyzm; w tradycji rosyjskiej takie cerkwie nazywa się neobizantyjskimi. Cerkiew stoi na wzgórzu, południowo-zachodni skraj dziedzińca obsadzony jest drzewami liściastymi.
Budynek wpisano do Rejestru Dóbr Kultury Litwy 26 marca 2009 roku jako obiekt o znaczeniu lokalnym (kod unikalny 32784), cenny zarówno jako typ architektoniczny, jak i jako budowla sakralna. W zapisie rejestru odnotowano, że kompozycja bryły została wyremontowana w 2007 roku i jest w dobrym stanie.
Źródła tego rozdziału: opracowanie N. J. Iwanowej, Rejestr Dóbr Kultury, Samorząd Rejonu Wileńskiego.
03 / XX wiek
XX wiek: od dworu do magazynu
Po pierwszej wojnie światowej Wileńszczyzna przypadła Polsce, a ziemie rosyjskiej szlachty znacjonalizowano. W dworze umieszczono szkołę rolniczą. W latach drugiej wojny światowej, według opracowania Iwanowej, niemieckie władze okupacyjne wykorzystywały piwnice dworu jako więzienie przejściowe dla ludności żydowskiej. Sama cerkiew, według informacji Samorządu Rejonu Wileńskiego, została w czasie wojny poważnie zniszczona.
W 1944 roku w Bukiszkach otwarto pierwszą na Litwie szkołę zawodową kształcącą traktorzystów i operatorów koparek. Pozostałości cerkwi na długie lata stały się magazynem tej szkoły – tak podają i samorząd, i Rejestr Dóbr Kultury, wśród którego źródeł są dokumenty z 1962 roku z Litewskiego Centralnego Archiwum Państwowego, w tym tajny raport dla organów partyjnych.
W dziesięcioleciach sowieckich splądrowano grobowiec rodzinny. Według opracowania Iwanowej do grobu generała pod ołtarzem rabusie nie dotarli, ale pochówki Praskowii Nikołajewny i synów zostały zniszczone; szczątki pochowano ponownie na dziedzińcu cerkwi, za ołtarzem. W piwnicy zainstalowano generator, którego wibracje dalej rujnowały ściany. Jak podaje informacja samorządu, z cerkwi pozostały ruiny i piwnice, w których – jak się przypuszcza – pochowana była rodzina generała.
Źródła tego rozdziału: opracowanie N. J. Iwanowej, Samorząd Rejonu Wileńskiego, Rejestr Dóbr Kultury.
04 / Odrodzenie
Zwrot i odbudowa
Około 1990 roku, jeszcze przed zwrotem budynku, przygotowano rysunki odbudowy cerkwi Pokrowskiej – informuje o tym samorząd. Pod koniec lat 90. państwo zwróciło cerkiew Cerkwi prawosławnej. Według parafii prace odbudowy rozpoczęły się w 2002 roku i prowadzono je według tych dawnych rysunków.
Prace toczyły się przy czynnym udziale metropolity wileńskiego i litewskiego Chryzostoma (Martiszkina), który kierował diecezją w latach 1990–2010; szkic parafialny przypisuje jego trosce decydującą rolę. Informacja samorządu i źródła litewskie odnotowują, że świątynię odbudowano staraniem dwóch hierarchów – prawosławnego metropolity Chryzostoma i katolickiego arcybiskupa wileńskiego, kardynała Audrysa Juozasa Bačkisa. Remont budynku rejestr datuje na 2007 rok; w tym samym roku, według samorządu, niewielka świątynia została odbudowana.
-
ok. 1990
Rysunki odbudowy
Przygotowano rysunki odbudowy cerkwi Pokrowskiej (samorząd).
-
Koniec lat 1990.
Zwrot budynku
Cerkiew zwrócona Cerkwi prawosławnej (parafia, Iwanowa).
-
2002
Początek prac
Początek prac odbudowy według dawnych rysunków (parafia).
-
2007
Remont budynku
Budynek wyremontowany; odbudowany staraniem metropolity Chryzostoma i kardynała Bačkisa (rejestr, samorząd).
-
2009
Zabytek
Cerkiew wpisana do Rejestru Dóbr Kultury Litwy, kod 32784 (rejestr).
-
2011
Wznowienie nabożeństw
Latem rozpoczynają się nabożeństwa; cerkiew nosi wezwanie Narodzenia Chrystusa (parafia, Iwanowa).
Latem 2011 roku w odbudowanej cerkwi rozpoczęły się nabożeństwa – z błogosławieństwa arcybiskupa wileńskiego i litewskiego Innocentego, obecnie metropolity. Od tego czasu proboszczem cerkwi jest ksiądz Maksim Krutolevič, który sprawuje tu Liturgię w niedziele i święta.
W tym samym 2011 roku potomkowie Bożerianowów przekazali cerkwi fotografię rodzinną i niektóre dokumenty – więź z fundatorami nie została zerwana.
Cerkiew Opieki Matki Bożej
tak cerkiew poświęcono za fundatorów i tak figuruje w rejestrze
Cerkiew Narodzenia Chrystusa
nazwa odrodzonej cerkwi od 2011 roku
Odrodzona cerkiew nosi wezwanie Narodzenia Chrystusa; w opracowaniu Iwanowej czytamy, że w 2011 roku cerkiew została poświęcona ku jego czci. Dokładna data, obrzęd poświęcenia i jego uczestnicy nie są podani w dostępnych nam dokumentach, dlatego podajemy tylko rok. Dawne wezwanie Opieki Matki Bożej pozostaje częścią historii cerkwi, a w litewskim Rejestrze Dóbr Kultury budynek nadal figuruje jako cerkiew Opieki Matki Bożej. Szkic parafialny proponuje także duchowe wyjaśnienie zmiany wezwania – odrodzenie z ruin; to obraz, a nie udokumentowana przyczyna.
Od zwrotu ruin do pierwszego nabożeństwa minęło ponad dziesięć lat. Była to praca wielu ludzi – budowniczych, ofiarodawców, diecezji – a dostępne nam źródła nie wymieniają wszystkich ich imion. Jeśli zachowały się u Państwa dokumenty lub fotografie z tamtych lat, parafia będzie wdzięczna za możliwość uzupełnienia tej opowieści.
Źródła tego rozdziału: parafia, Samorząd Rejonu Wileńskiego, Rejestr Dóbr Kultury.
05 / Troska o cerkiew
Troska o cerkiew trwa
Odbudowany budynek wymaga stałej opieki, którą parafia zapewnia własnymi siłami i z pomocą dobroczyńców. Według parafii w 2021 roku wymieniono okładzinę schodów przed wejściem; w 2023 roku odtworzono uszkodzone ceglane elementy wieżyczek od strony południowej i północnej; w 2024 roku pomalowano ściany w prezbiterium.
W 2026 roku pomalowano dach, odnowiono ściany i część kopułową wewnątrz cerkwi, prezbiterium i przedsionek, pomalowano drzwi wejściowe; trwa urządzanie pomieszczeń na spotkania parafialne. Za każdą z tych prac stoją konkretni ludzie – ich czas, środki i dobrowolna praca. Parafia przyjmuje pomoc na utrzymanie cerkwi; dane znajdują się na stronie „Pomoc parafii”.
Źródła tego rozdziału: informacje parafii, 2021–2026.
06 / Cerkiew dzisiaj
Parafia dzisiaj
Dziś do cerkwi przyjeżdżają z Bukiszek, okolicznych miejscowości i Wilna. Sprawowane są tu Liturgia, chrzty, śluby, panichidy i inne posługi; rozkład nabożeństw na stronie aktualizowany jest z kalendarza parafialnego. Parafia przechowuje fotografie z odbudowy, zbiera wspomnienia i publikuje materiały o cerkwi na tej stronie i w mediach społecznościowych.
Jeśli jesteś tu po raz pierwszy, zacznij od rozkładu nabożeństw i strony o odwiedzinach: tam znajdziesz adres, autobusy z Wilna i telefon parafii. A jeśli zainteresowała Cię rodzina, która zbudowała tę cerkiew – przeczytaj opracowanie N. J. Iwanowej (po rosyjsku): mówi o Bożerianowach to, czego nie ma w żadnej encyklopedii.
Nota historyczna
Najważniejsze etapy
- Zakup majątku
- 1866, P. N. Bożerianowa
- Fundator cerkwi
- Generał major A. M. Bożerianow (1825–1905)
- Pierwotne wezwanie
- Opieki Matki Bożej
- Zabytek kultury
- Od 26 marca 2009, kod 32784
- Wznowienie nabożeństw
- Lato 2011, cerkiew Narodzenia Chrystusa
Cerkiew dzisiaj
Spotkanie historii i życia parafialnego
Dziś historia tego świętego miejsca odsłania się nie tylko w pamięci o przeszłości, ale również w tym, że cerkiew znów żyje jako miejsce modlitwy.
- sprawowane są tu nabożeństwa i świąteczne służby;
- parafianie mogą poznać porządek nabożeństw i przygotowanie do posług cerkiewnych;
- goście otrzymują jasne informacje o życiu parafii.
07 / Źródła
Źródła
Skąd co wiadomo. Informacje o rodzinie Bożerianowów, majątku i losie grobowca pochodzą z archiwalnego opracowania N. J. Iwanowej. Datowanie budowy, zniszczenia wojenne, wykorzystanie budynku jako magazynu i remont w 2007 roku – z Rejestru Dóbr Kultury Litwy i informacji Samorządu Rejonu Wileńskiego. Daty zwrotu budynku, rozpoczęcia prac, wznowienia nabożeństw i remontów ostatnich lat podała parafia. Rok zakupu majątku (1866), rok rozpoczęcia odbudowy (2002), rok remontu budynku (2007) i rok wznowienia nabożeństw (2011) dotyczą różnych wydarzeń.
- N. J. Iwanowa, „Bukiszscy ziemianie Bożerianowowie” (po rosyjsku). Opracowanie na podstawie materiałów Litewskiego Państwowego Archiwum Historycznego (LVIA)
- Rejestr Dóbr Kultury Republiki Litewskiej: „Bukiškio Dievo Motinos Globėjos cerkvė”, kod unikalny 32784, wpis z 26.03.2009 (po litewsku)
- Samorząd Rejonu Wileńskiego: informacja historyczna o gminie Awiżenie (po litewsku)
- Szkic parafialny „Cerkiew w Bukiszkach – historia wiary i pamięci” (wcześniejsza publikacja parafii, po rosyjsku)
- Informacje parafii o życiu liturgicznym i wykonanych pracach, lata 2021–2026
Znak nierozerwalnej więzi czasów
W cerkwi bukiskiej połączyły się pamięć o pobożnych fundatorach, ból tragicznych lat oraz radość z mocy wiary, zdolnej podnosić świętości z popiołów.
Dalsza droga
Poznaj dalej życie parafii
Sama historia prowadzi naturalnie ku dzisiejszemu życiu parafialnemu: ku nabożeństwom, świętom cerkiewnym i żywemu uczestnictwu w modlitwie.