Szkic cerkiewno-historyczny

Historia cerkwi w Bukiszkach

Od cerkwi majątkowej do żywej parafii

Domowa cerkiew generalskiego majątku, splądrowany grobowiec rodzinny, magazyn szkoły, dziesięć lat odbudowy i nowe życie parafii. Opowieść o niewielkiej cerkwi pod Wilnem według dokumentów archiwalnych, oficjalnych informacji i świadectw samej parafii.

Prawosławna Cerkiew Narodzenia Chrystusa w Bukiszkach
Cerkiew Narodzenia Chrystusa Sodų g. 8 · Bukiškis

Słowo wprowadzające

Co skąd wiadomo

Jej historia jest dobrze udokumentowana: majątek i rodzina fundatorów opisane są według akt Litewskiego Państwowego Archiwum Historycznego, budynek wpisano do Rejestru Dóbr Kultury Litwy, a ostatnie dziesięciolecia pamiętają sami parafianie. Ta strona łączy te wiadomości w jedną opowieść i w każdym rozdziale wskazuje, skąd są znane. Szczegółowa historia rodziny właścicieli znajduje się w osobnym opracowaniu N. J. Iwanowej.

Fakty udokumentowane są tu oddzielone od refleksji parafialnej: tam, gdzie źródła milczą, mówimy o tym wprost i nie przypisujemy postaciom historycznym motywów, których nie pozostawiły w dokumentach.

Ze szkicu parafialnego

Z ruin, z całkowitego zapomnienia i rozpadu cerkiew narodziła się na nowo – tak jak na świat przyszedł Zbawiciel, niosąc światło i nadzieję

Cerkiew przy starym majątku

Na północ od Wilna, w Bukiszkach – miejscowości gminy Awiżenie w rejonie wileńskim – stoi niewielka murowana cerkiew z pięcioma kopułami. To cerkiew Narodzenia Chrystusa. Zbudowano ją w drugiej połowie XIX wieku jako domową cerkiew generalskiego majątku; przetrwała wojnę i pół wieku zaniedbania, a znów czynna stała się dopiero w 2011 roku.

Źródła tego rozdziału: Rejestr Dóbr Kultury, Samorząd Rejonu Wileńskiego, opracowanie N. J. Iwanowej.

01 / Początki

Bożerianowowie i majątek Bukiszki

W 1866 roku Praskowia Nikołajewna Bożerianowa, ziemianka z powiatu toropieckiego guberni pskowskiej, kupiła majątek Bukiszki w powiecie trockim – 222 dziesięciny ziemi. Akt kupna zachował się w archiwum; majątek należał do żony, a w jednym z dokumentów jej mąż wprost nazywa go „majątkiem żony”. Tak podaje opracowanie N. J. Iwanowej; data ta jest rokiem zakupu majątku, a nie budowy cerkwi.

Mąż Praskowii Nikołajewny, Aleksander Michajłowicz Bożerianow (1825–1905), był zawodowym wojskowym: służył w lejbgwardyjskim pułku siemionowskim, dowodził batalionem strzelców, brał udział w tłumieniu powstania 1863 roku, potem dowodził pułkiem piechoty, w 1874 roku awansował na generała majora, uczestniczył w wojnie rosyjsko-tureckiej 1877–1878 i został ranny pod Plewną. Po przejściu w stan spoczynku osiadł w Bukiszkach i mieszkał tu do końca życia. W 1871 roku prawa rodziny do dziedzicznego szlachectwa potwierdził Senat, a Bukiszki uznano za majątek rodowy.

Dwór zajmował ponad pięć dziesięcin. W środku stał dwupiętrowy dom z kamiennym parterem i głębokimi piwnicami, wodę doprowadzano do niego rurami z jeziora; wokół – park w stylu angielskim, dwa jeziora połączone kanałami, kuźnia, łaźnia, wozownia, dom służby. Ziemię uprawiali chłopi z sąsiednich wsi; w gospodarstwie siano żyto, pszenicę, jęczmień, owies, grykę, len. Kuźnia i część zabudowań gospodarczych zachowały się do dziś. Rodzinę, gospodarstwo i losy dzieci Bożerianowów opracowanie Iwanowej opisuje szczegółowo – z sygnaturami akt archiwalnych.

Czytaj opracowanie N. J. Iwanowej (po rosyjsku)

Źródła tego rozdziału: opracowanie N. J. Iwanowej.

02 / Cerkiew Opieki Matki Bożej

Cerkiew Opieki Matki Bożej: domowa świątynia i grobowiec rodzinny

Cerkiew w majątku zbudowano z inicjatywy generała w drugiej połowie XIX wieku – tak datują ją Rejestr Dóbr Kultury, informacja samorządu i opracowanie Iwanowej. Dokładniejszego roku nie podaje żadne z dostępnych źródeł, dlatego i my go nie podajemy. Cerkiew poświęcono ku czci Opieki Przenajświętszej Bogurodzicy (Pokrow); według danych archiwalnych majątek zaczęto potem nawet nazywać Pokrowskoje.

Była to cerkiew domowa – świątynia przy dworze, przeznaczona przede wszystkim dla rodziny właścicieli – a zarazem grobowiec rodzinny. Generał, zmarły w 1905 roku, został pochowany pod ołtarzem; tu później spoczęli także Praskowia Nikołajewna i synowie. Według podania spisanego od miejscowych mieszkańców cerkiew nie stała pusta nawet w katolickim otoczeniu: generał obdarowywał przychodzących na nabożeństwa.

Starszy syn, Aleksander Aleksandrowicz, odziedziczył majątek, mieszkał w Wilnie, był starostą cerkwi św. Konstantyna i Michała i ofiarowywał dary cerkwiom kraju. Córka Maria wyszła za mąż i wyjechała do guberni twerskiej; w 1931 roku aresztowano ją w sprawie organizacji cerkiewnej i ograniczono jej prawo wyboru miejsca zamieszkania. Według opowieści starszych mieszkańców po drugiej wojnie światowej pewna kobieta prosiła władze o przekazanie cerkwi Pokrowskiej Cerkwi prawosławnej i otrzymała odmowę – Iwanowa ostrożnie przypuszcza, że mogła to być Maria Aleksandrowna.

Jaki jest ten budynek

Rejestr Dóbr Kultury opisuje cerkiew tak: na planie prostokąta, z przedsionkiem od północnego zachodu i apsydą od południowego wschodu, z kopułą centralną i czterema bocznymi o ośmiobocznych hełmach; cokół z ciosanych bloków kamiennych, ściany ceglane, okna prostokątne, okrągłe, łukowe i odcinkowe, fasady z niszami. Styl określono jako historyzm; w tradycji rosyjskiej takie cerkwie nazywa się neobizantyjskimi. Cerkiew stoi na wzgórzu, południowo-zachodni skraj dziedzińca obsadzony jest drzewami liściastymi.

Budynek wpisano do Rejestru Dóbr Kultury Litwy 26 marca 2009 roku jako obiekt o znaczeniu lokalnym (kod unikalny 32784), cenny zarówno jako typ architektoniczny, jak i jako budowla sakralna. W zapisie rejestru odnotowano, że kompozycja bryły została wyremontowana w 2007 roku i jest w dobrym stanie.

Źródła tego rozdziału: opracowanie N. J. Iwanowej, Rejestr Dóbr Kultury, Samorząd Rejonu Wileńskiego.

03 / XX wiek

XX wiek: od dworu do magazynu

Po pierwszej wojnie światowej Wileńszczyzna przypadła Polsce, a ziemie rosyjskiej szlachty znacjonalizowano. W dworze umieszczono szkołę rolniczą. W latach drugiej wojny światowej, według opracowania Iwanowej, niemieckie władze okupacyjne wykorzystywały piwnice dworu jako więzienie przejściowe dla ludności żydowskiej. Sama cerkiew, według informacji Samorządu Rejonu Wileńskiego, została w czasie wojny poważnie zniszczona.

Sklepienia porośnięte mchem – tak budynek wyglądał od wewnątrz przed rozpoczęciem prac
Sklepienia porośnięte mchem – tak budynek wyglądał od wewnątrz przed rozpoczęciem prac. Fotografia ze zbioru parafii; data wykonania nieustalona.

W 1944 roku w Bukiszkach otwarto pierwszą na Litwie szkołę zawodową kształcącą traktorzystów i operatorów koparek. Pozostałości cerkwi na długie lata stały się magazynem tej szkoły – tak podają i samorząd, i Rejestr Dóbr Kultury, wśród którego źródeł są dokumenty z 1962 roku z Litewskiego Centralnego Archiwum Państwowego, w tym tajny raport dla organów partyjnych.

W dziesięcioleciach sowieckich splądrowano grobowiec rodzinny. Według opracowania Iwanowej do grobu generała pod ołtarzem rabusie nie dotarli, ale pochówki Praskowii Nikołajewny i synów zostały zniszczone; szczątki pochowano ponownie na dziedzińcu cerkwi, za ołtarzem. W piwnicy zainstalowano generator, którego wibracje dalej rujnowały ściany. Jak podaje informacja samorządu, z cerkwi pozostały ruiny i piwnice, w których – jak się przypuszcza – pochowana była rodzina generała.

Źródła tego rozdziału: opracowanie N. J. Iwanowej, Samorząd Rejonu Wileńskiego, Rejestr Dóbr Kultury.

04 / Odrodzenie

Zwrot i odbudowa

Około 1990 roku, jeszcze przed zwrotem budynku, przygotowano rysunki odbudowy cerkwi Pokrowskiej – informuje o tym samorząd. Pod koniec lat 90. państwo zwróciło cerkiew Cerkwi prawosławnej. Według parafii prace odbudowy rozpoczęły się w 2002 roku i prowadzono je według tych dawnych rysunków.

Cerkiew w czasie prac odbudowy
Cerkiew w czasie prac odbudowy: ściany w rusztowaniach, dach jeszcze nieukończony. Fotografia ze zbioru parafii; data wykonania nieustalona.

Prace toczyły się przy czynnym udziale metropolity wileńskiego i litewskiego Chryzostoma (Martiszkina), który kierował diecezją w latach 1990–2010; szkic parafialny przypisuje jego trosce decydującą rolę. Informacja samorządu i źródła litewskie odnotowują, że świątynię odbudowano staraniem dwóch hierarchów – prawosławnego metropolity Chryzostoma i katolickiego arcybiskupa wileńskiego, kardynała Audrysa Juozasa Bačkisa. Remont budynku rejestr datuje na 2007 rok; w tym samym roku, według samorządu, niewielka świątynia została odbudowana.

  1. ok. 1990

    Rysunki odbudowy

    Przygotowano rysunki odbudowy cerkwi Pokrowskiej (samorząd).

  2. Koniec lat 1990.

    Zwrot budynku

    Cerkiew zwrócona Cerkwi prawosławnej (parafia, Iwanowa).

  3. 2002

    Początek prac

    Początek prac odbudowy według dawnych rysunków (parafia).

  4. 2007

    Remont budynku

    Budynek wyremontowany; odbudowany staraniem metropolity Chryzostoma i kardynała Bačkisa (rejestr, samorząd).

  5. 2009

    Zabytek

    Cerkiew wpisana do Rejestru Dóbr Kultury Litwy, kod 32784 (rejestr).

  6. 2011

    Wznowienie nabożeństw

    Latem rozpoczynają się nabożeństwa; cerkiew nosi wezwanie Narodzenia Chrystusa (parafia, Iwanowa).

Latem 2011 roku w odbudowanej cerkwi rozpoczęły się nabożeństwa – z błogosławieństwa arcybiskupa wileńskiego i litewskiego Innocentego, obecnie metropolity. Od tego czasu proboszczem cerkwi jest ksiądz Maksim Krutolevič, który sprawuje tu Liturgię w niedziele i święta.

W tym samym 2011 roku potomkowie Bożerianowów przekazali cerkwi fotografię rodzinną i niektóre dokumenty – więź z fundatorami nie została zerwana.

Dawniej

Cerkiew Opieki Matki Bożej

tak cerkiew poświęcono za fundatorów i tak figuruje w rejestrze

Dziś

Cerkiew Narodzenia Chrystusa

nazwa odrodzonej cerkwi od 2011 roku

Odrodzona cerkiew nosi wezwanie Narodzenia Chrystusa; w opracowaniu Iwanowej czytamy, że w 2011 roku cerkiew została poświęcona ku jego czci. Dokładna data, obrzęd poświęcenia i jego uczestnicy nie są podani w dostępnych nam dokumentach, dlatego podajemy tylko rok. Dawne wezwanie Opieki Matki Bożej pozostaje częścią historii cerkwi, a w litewskim Rejestrze Dóbr Kultury budynek nadal figuruje jako cerkiew Opieki Matki Bożej. Szkic parafialny proponuje także duchowe wyjaśnienie zmiany wezwania – odrodzenie z ruin; to obraz, a nie udokumentowana przyczyna.

Od zwrotu ruin do pierwszego nabożeństwa minęło ponad dziesięć lat. Była to praca wielu ludzi – budowniczych, ofiarodawców, diecezji – a dostępne nam źródła nie wymieniają wszystkich ich imion. Jeśli zachowały się u Państwa dokumenty lub fotografie z tamtych lat, parafia będzie wdzięczna za możliwość uzupełnienia tej opowieści.

Źródła tego rozdziału: parafia, Samorząd Rejonu Wileńskiego, Rejestr Dóbr Kultury.

05 / Troska o cerkiew

Troska o cerkiew trwa

Odbudowany budynek wymaga stałej opieki, którą parafia zapewnia własnymi siłami i z pomocą dobroczyńców. Według parafii w 2021 roku wymieniono okładzinę schodów przed wejściem; w 2023 roku odtworzono uszkodzone ceglane elementy wieżyczek od strony południowej i północnej; w 2024 roku pomalowano ściany w prezbiterium.

W 2026 roku pomalowano dach, odnowiono ściany i część kopułową wewnątrz cerkwi, prezbiterium i przedsionek, pomalowano drzwi wejściowe; trwa urządzanie pomieszczeń na spotkania parafialne. Za każdą z tych prac stoją konkretni ludzie – ich czas, środki i dobrowolna praca. Parafia przyjmuje pomoc na utrzymanie cerkwi; dane znajdują się na stronie „Pomoc parafii”.

Źródła tego rozdziału: informacje parafii, 2021–2026.

06 / Cerkiew dzisiaj

Parafia dzisiaj

Dziś do cerkwi przyjeżdżają z Bukiszek, okolicznych miejscowości i Wilna. Sprawowane są tu Liturgia, chrzty, śluby, panichidy i inne posługi; rozkład nabożeństw na stronie aktualizowany jest z kalendarza parafialnego. Parafia przechowuje fotografie z odbudowy, zbiera wspomnienia i publikuje materiały o cerkwi na tej stronie i w mediach społecznościowych.

Jeśli jesteś tu po raz pierwszy, zacznij od rozkładu nabożeństw i strony o odwiedzinach: tam znajdziesz adres, autobusy z Wilna i telefon parafii. A jeśli zainteresowała Cię rodzina, która zbudowała tę cerkiew – przeczytaj opracowanie N. J. Iwanowej (po rosyjsku): mówi o Bożerianowach to, czego nie ma w żadnej encyklopedii.

Nota historyczna

Najważniejsze etapy

Zakup majątku
1866, P. N. Bożerianowa
Fundator cerkwi
Generał major A. M. Bożerianow (1825–1905)
Pierwotne wezwanie
Opieki Matki Bożej
Zabytek kultury
Od 26 marca 2009, kod 32784
Wznowienie nabożeństw
Lato 2011, cerkiew Narodzenia Chrystusa

Cerkiew dzisiaj

Spotkanie historii i życia parafialnego

Dziś historia tego świętego miejsca odsłania się nie tylko w pamięci o przeszłości, ale również w tym, że cerkiew znów żyje jako miejsce modlitwy.

  • sprawowane są tu nabożeństwa i świąteczne służby;
  • parafianie mogą poznać porządek nabożeństw i przygotowanie do posług cerkiewnych;
  • goście otrzymują jasne informacje o życiu parafii.

07 / Źródła

Źródła

Skąd co wiadomo. Informacje o rodzinie Bożerianowów, majątku i losie grobowca pochodzą z archiwalnego opracowania N. J. Iwanowej. Datowanie budowy, zniszczenia wojenne, wykorzystanie budynku jako magazynu i remont w 2007 roku – z Rejestru Dóbr Kultury Litwy i informacji Samorządu Rejonu Wileńskiego. Daty zwrotu budynku, rozpoczęcia prac, wznowienia nabożeństw i remontów ostatnich lat podała parafia. Rok zakupu majątku (1866), rok rozpoczęcia odbudowy (2002), rok remontu budynku (2007) i rok wznowienia nabożeństw (2011) dotyczą różnych wydarzeń.

  1. N. J. Iwanowa, „Bukiszscy ziemianie Bożerianowowie” (po rosyjsku). Opracowanie na podstawie materiałów Litewskiego Państwowego Archiwum Historycznego (LVIA)
  2. Rejestr Dóbr Kultury Republiki Litewskiej: „Bukiškio Dievo Motinos Globėjos cerkvė”, kod unikalny 32784, wpis z 26.03.2009 (po litewsku)
  3. Samorząd Rejonu Wileńskiego: informacja historyczna o gminie Awiżenie (po litewsku)
  4. Szkic parafialny „Cerkiew w Bukiszkach – historia wiary i pamięci” (wcześniejsza publikacja parafii, po rosyjsku)
  5. Informacje parafii o życiu liturgicznym i wykonanych pracach, lata 2021–2026

Znak nierozerwalnej więzi czasów

W cerkwi bukiskiej połączyły się pamięć o pobożnych fundatorach, ból tragicznych lat oraz radość z mocy wiary, zdolnej podnosić świętości z popiołów.

Dalsza droga

Poznaj dalej życie parafii

Sama historia prowadzi naturalnie ku dzisiejszemu życiu parafialnemu: ku nabożeństwom, świętom cerkiewnym i żywemu uczestnictwu w modlitwie.

Sodų g. 8, Bukiškis, Vilniaus rajono sav., LT-14180, Lietuva +37063693506

Wsparcie cerkwi

Apel do parafian o wsparcie cerkwi z danymi do przelewu i kodem QR. Pełna treść i dane do wpłaty są dostępne poniżej.
Kod QR do przelewu ofiary na konto parafii

Dane do przelewu

Odbiorca
Bukiškio stačiatikių Kristaus Gimimo parapija
Konto na ofiary
LT40 7044 0600 0624 4432
Kod organizacji
301004570

Zeskanuj kod QR w aplikacji swojego banku: otworzy się przelew na konto parafii, a kwotę wpiszesz samodzielnie. Jeśli bank nie odczytuje takiego kodu, skopiuj numer konta.

Tekst apelu i dane do przelewu

Drodzy parafianie! Z całego serca dziękujemy wszystkim, którzy już wspierają naszą cerkiew. Nasza cerkiew nadal potrzebuje Waszej pomocy.

Prosimy, w miarę możliwości, o wsparcie finansowe. Szczególnie ważne jest pokrycie opłat komunalnych i bieżących potrzeb parafii. Nawet najmniejszy wkład ma ogromne znaczenie.

Odbiorca
Bukiškio stačiatikių Kristaus Gimimo parapija
Konto na ofiary
LT40 7044 0600 0624 4432
Kod organizacji
301004570

Dziękujemy za pomoc i wsparcie.

Tekst oryginalny po rosyjsku

Дорогие прихожане! От всей души благодарим всех, кто уже оказывает поддержку нашему храму. Наш храм по-прежнему нуждается в вашей помощи.

Просим вас по возможности оказать финансовую поддержку. Особенно важно покрытие коммунальных расходов и текущих нужд прихода. Даже самый небольшой вклад имеет большое значение.

Получатель
Bukiškio stačiatikių Kristaus Gimimo parapija
Счёт для пожертвований
LT40 7044 0600 0624 4432
Код организации
301004570

Благодарим за вашу помощь и поддержку.

Od całej parafii

Dziękujemy, że jesteście z nami

Z całego serca dziękujemy wszystkim, którzy pomagali i pomagają cerkwi Narodzenia Pańskiego w Bukiszkach.

Dziękujemy za ofiary i za pracę: za pomoc przy remontach i sprzątaniu, za troskę o cerkiew i jej otoczenie, za modlitwę, za udział w życiu parafii i za gotowość, by odpowiedzieć, gdy potrzebna jest pomoc.

Cenimy każdy dobry uczynek — i ten, który widzi wielu, i cichą troskę, o której wie niewielu. Dzięki waszemu udziałowi cerkiew żyje, a w niej jest miejsce dla każdego, kto tu przychodzi.

Niech Pan was umacnia i daje pokój oraz siły do dobrych dzieł.

Z wdzięcznością,
parafia Narodzenia Pańskiego w Bukiszkach